De Krypten avatar. (Liberate your Avatar from yourself)
Το DeKryptenavatar. (Liberate your Avatar from yourself), 2025 του Ηλία Μαρμαρά είναι ένα πολυμεσικό έργο που συνδυάζει βίντεο και μία ψηφιακή «θεατρική» αφήγηση επιστημονικής φαντασίας, μέσα σε τρισδιάστατους χώρους. Οι χαρακτήρες, των οποίων οι «φωνές» έχουν παραχθεί με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, είναι πιστά τρισδιάστατα αντίγραφα σκελετών ή κομμάτια σκελετών σπονδυλωτών ζώων δημιουργημένα από μουσεία Φυσικής Ιστορίας της Αμερικής. Οι χρήστες/ριες της εφαρμογής, έχουν την δυνατότητα μέσω ενός άβαταρ – που εμφανίζεται ως θηλυκός σωματοφύλακας της Ελβετικής Φρουράς του Βατικανού – το οποίο έχει τον ρόλο του animator των σκελετών, να μετακινούνται μέσα στους τρισδιάστατους χώρους και να παρακολουθούν τους διαλόγους μεταξύ των προσομοιωμένων οστών (δηλαδή των ηθοποιών/περφόρμερς) και τους συνοδευτικούς ήχους της «παράστασης».
Οι κατακερματισμένοι και ταυτόχρονα διασυνδεδεμένοι διάλογοι των σκελετών που σχετίζονται με τον εκάστοτε χώρο αγγίζουν διαφορετικά διαχρονικά ζητήματα, όπως τη φύση του χρόνου, την ταυτότητα και την ύπαρξη. Οι χαρακτήρες/σκελετοί σπονδυλωτών ζώων – οι οποίοι από τη μία συνδέονται με την πραγματικότητα και αποτελούν μέρος του παρελθόντος μας και από την άλλη έχουν την ιδιότητα να μιλούν και να συζητούν σε εικονικούς χώρους – ονομάζονται Χ1, Χ2, Χ3, Ψ1,Ψ2 κ.ο.κ., θυμίζοντάς μας τις άγνωστες μεταβλητές στο καρτεσιανό σύστημα συντεταγμένων ή αλληλοεξαρτώμενες εξισώσεις. Η επιλογή αυτών των ονομασιών επισημαίνει πώς τα πάντα γύρω μας συνδέονται μεταξύ τους και εγείρει το ερώτημα τί σημαίνει να είσαι μια συνεχώς εξελισσόμενη οντότητα σε έναν κόσμο γεμάτο αλλαγές. Με αυτόν τον τρόπο ο Μαρμαράς εστιάζει στις ιδέες και στα ζητήματα που θέλει να αγγίξει παρά στην πλοκή και στους χαρακτήρες, όπως στο βιβλίο Ulysses(1920) του James Joyce, ιδιαίτερα στον τελευταίο μονόλογο της Μόλλυ Μπλουμ, που παρατηρείται μιας συνεχής κατακερματισμένη ροή σκέψεων και αναμνήσεων, έτσι ώστε να εκφραστεί η ρευστή φύση της αντίληψης του χρόνου και γενικότερα της ζωής. Επίσης οι διάλογοι των σκελετών θα μπορούσαν να εκληφθούν ως οι φωνές μέσα στο κεφάλι ενός ανθρώπου, ο οποίος δεν έχει κέντρο και οι ιδέες του μεταβάλλονται συνεχώς, όπως συμβαίνει και στον Ούλριχ, τον πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες (α’ τόμος 1930, β’ τόμος 1933 και γ’ τόμος 1943) του Αυστριακού συγγραφέα Robert Musil, καθώς και στους χαρακτήρες των τελευταίων θεατρικών έργων του Samuel Beckett που παραδίδουν θραύσματα διαλόγων, οι οποίοι μπορούν να ερμηνευτούν ως φωνές που προέρχονται από το ασυνείδητο.
Με τη γραφή και την «τεχνική της συνειδησιακής ροής» που υιοθετεί ο Μαρμαράς καταφέρνει να θολώσει τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, του παρόντος με το παρελθόν, για να επισημάνει την πολυπλοκότητα της σύγχρονης ζωής και κυρίως να τονίσει ότι η γλώσσα έχει φύγει από τον έλεγχό μας και έχει αποκτήσει τη δική της ζωή, καθώς τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που αναπαράγουν και επεξεργάζονται την ανθρώπινη γλώσσα, τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα, γνωστά ως LLMs (Large Language Models), διευρύνουν τα γλωσσικά όρια μέσω ανασυνδυασμένων λέξεων που θυμίζει τον γλωσσικό πειραματισμό του Joyce.i Πλέον η γλώσσα έχει μηχανοποιηθεί και εμπορευματοποιηθεί, ανήκει σε πλατφόρμες και σε ένα «δίκτυο αόρατων χρηστών/ριών» και εταιρικών συμφερόντων, ενώ παράλληλα το ΑΙ σταδιακά αυτονομείται γλωσσικά, ξεφεύγοντας από τα ανθρώπινα όρια. Ουσιαστικά, όπως επισημαίνει ένας από τους χαρακτήρες του έργου, οι ίδιες οι λέξεις μετατρέπονται σε άβαταρ, αποκτούν δηλαδή τη δική τους εικονική ταυτότητα στον ψηφιακό κόσμο.
Οι χαρακτήρες του έργου δεν επιθυμούν να είναι αντικείμενα, σώματα. Δεν θέλουν να έχουν υλική υπόσταση. Επιθυμούν να μετατραπούν σε ροή και θυμικό, όπως είναι ο ρευστός λόγος τους και οι θρυμματισμένοι διάλογοι. Μόνο τα οστά τους μαρτυρούν την υλικότητά τους. Τους ενδιαφέρει η απο-υλοποίηση (de-materialization). Οι θεατές που έχουν τη δυνατότητα να κατεβάσουν την εφαρμογή από το κινητό τους και να αφιερώσουν όσο χρόνο θέλουν, ανά πάσα στιγμή, για την περιήγηση στους διαφορετικούς χώρους, να επαναλάβουν και να εστιάσουν στις σκηνές του ενδιαφέροντός τους, ουσιαστικά και αυτοί ξεφεύγουν από την πραγματικότητα και τον φυσικό κόσμο και γίνονται μέρος της εικονικής πραγματικότητας, δηλαδή αποκτούν και οι ίδιοι μία νέα υπόσταση στο διαδίκτυο.
Αυτή η αντίθεση της φυσικής και διαδικτυακής πραγματικότητας είναι εμφανής στη συζήτηση με τίτλο «Ο άνθρωπος μιλά σε ανθρώπους→ Οι άνθρωποι μιλούν σε μηχανές→Η μηχανές μιλούν σε μηχανή→Η μηχανή μιλά σε άνθρωπο» του Μαρμαρά με το LLM Claude (Anthropic), η οποία έχει συμπεριληφθεί στον κατάλογο του πρότζεκτ. Εκεί, πέρα από τη δυνατότητα κατανόησης σε βάθος των ζητημάτων που θέλει να αγγίξει, μπορούμε να ανακαλύψουμε πώς ένα LLM κατανοεί τον κόσμο μας, τη σωματικότητα και την οντότητα των ανθρώπων και με ποιον τρόπο αντιλαμβάνεται τη διαφορετικότητά του από τον άνθρωπο. Επίσης μέσα από τη συζήτησή τους συνειδητοποιούμε ότι το LLM μπορεί να είναι ένα σημαντικό εργαλείο για τον άνθρωπο, το οποίο αν το χειριστούμε με σεβασμό και δεξιότητα θα είναι ένας σημαντικός σύμμαχός μας.
Ο Μαρμαράς επιδιώκει τη σύνδεση με την πραγματικότητα σε ένα βαθμό και μέσα από τη δημιουργία των σχεδίων του που συνοδεύουν το διαδικτυακό έργο. Συγκεκριμένα αποδίδει σε χαρτί τους χαρακτήρες του DeKryptenavatarμε μελάνι σουπιάς, ένα υλικό που χρησιμοποιείται στην τέχνη από την αρχαιότητα έως και σήμερα. Πέρα από τη σχέση με τον χρόνο, το συγκεκριμένο μελάνι δίνει μία οργανική και υλική διάσταση στα έργα του, λόγω της φύσης του καθώς και της ρευστότητάς του που θυμίζει αυτή που επιδιώκει με τους διαλόγους. Επίσης η αντίδραση της σουπιάς μέσα στο βυθό που εκτοξεύει το μελάνι της θολώνοντας τα νερά για να προστατευτεί και να διαφύγει από τους κινδύνους μπορεί να λειτουργήσει ως αναφορά και σύνδεση με τους κρυμμένους χρήστες/ριες που περιηγούνται στο διαδίκτυο κρατώντας θεωρητικά την ανωνυμία τους.
Αυτή η δυνατότητα περιήγησης εκφράζει ελευθερία αλλά παράλληλα, και εξουσία, και συγκεκριμένα των χρηστών/ριών πάνω στους χαρακτήρες του πολυμεσικού έργου, καθώς τα οστά «παρακολουθούνται» από τους πρώτους. Θυμίζει τον κόσμο του διαδικτύου, που σύμφωνα με τον Deleuze, αποτελεί μία «κοινωνία ελέγχου». Όπως υποστηρίζει, «μια πτυχή διπλωμένη μέσα σε μια πτυχή» αποτελεί μια αυτόνομη μονάδα, δηλαδή το μικρότερο στοιχείο του λαβυρίνθου στην περίοδο του μπαρόκ, έτσι και η υπερπτύχωση αποτελεί τη νέα πεπερασμένη βάση ποικιλόμορφων συνδυασμών, όπως των ψηφιακών πληροφοριών στον ελεγχόμενο και συνάμα χαοτικό κόσμο του διαδικτύου.ii
Στην ίδια γραμμή με τον Γάλλο φιλόσοφο, ο Αμερικανός προγραμματιστής υπολογιστών και συγγραφέας σε ζητήματα φιλοσοφίας, τεχνολογίας και θεωριών επικοινωνίας Αlexander R. Galloway επισημαίνει στο βιβλίο του Uncomputable: Play and Politics in the Long Digital Age ότι ο ψηφιακός κόσμος όπως και η πραγματικότητα είναι εξίσου περίπλοκα και ρευστά, καθώς το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον συνυπάρχουν και τελικά ο χρόνος δεν ρέει με πλήρως γραμμικό ή απόλυτο τρόπο, μία θέση που αποτυπώνεται και στο έργο του Μαρμαρά. Σε σχέση με την τεχνολογία, εξηγεί ότι ο ψηφιακός υπολογισμός δεν είναι απόλυτα εφικτός λόγω της ρευστής φύσης της πραγματικότητας, σε μια εποχή που το ψηφιακό ευδοκιμεί ενώ ταυτόχρονα ατροφεί και αναλόγως, τα δίκτυα ενώ διασυνδέονται την ίδια στιγμή φθείρονται και καταρρέουν.iii
Η παρουσίαση του πρότζεκτ μέσα σε δύο διαμερίσματα δεν είναι τυχαία. Πρώτον γιατί τα διαμερίσματα είναι στην πλατεία Εξαρχείων, η οποία σταδιακά χάνει την αίσθηση της γειτονιάς και τον ιστορικό της χαρακτήρα ως κόμβος κοινωνικής, καλλιτεχνικής, πολιτικής δραστηριότητας και σύμβολο αντίστασης εξαιτίας του gentrification (εξευγενισμού) που βιώνει, ένας όρος που, μιλώντας για την Αθήνα, συνδέεται με την πολεοδομική βία, τον εκτοπισμό παλαιών κατοίκων και μικρών επιχειρήσεων, την αύξηση των ενοικίων, την τουριστικοποίηση και την αποξένωση. Δεύτερον, γιατί δεν αποτελεί μία τυπική έκθεση καθώς οι θεατές πρέπει να επισκεφτούν τους χώρους με τους φορητούς υπολογιστές ή τα κινητά τους για να παρακολουθήσουν σε οποιοδήποτε δωμάτιο των διαμερισμάτων τους διαλόγους του DeKryptenavatar. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ότι τα άτομα, τουλάχιστον στον δυτικό κόσμο, ολοένα απομονώνονται και κλείνονται στον δικό τους προσωπικό χώρο. Μειώνουν τις κοινωνικές επαφές στους δημόσιους χώρους και ακόμα και όταν βρίσκονται στον ίδιο χώρο με άλλους, πάλι είναι προσηλωμένα στην οθόνη του κινητού τους. Ενώ μας ανοίγονται τεράστιες δυνατότητες με την τεχνολογία, όπως η πρόσβαση σε κάθε τύπου ανθρώπινης εμπειρίας, η επίσκεψη ακόμα και στα πιο μακρινά σημεία της Γης και η επικοινωνία με οποιονδήποτε άνθρωπο, οπουδήποτε κι αν βρίσκεται, από την άλλη, έχουμε αποτραβηχτεί από τους δρόμους και τις πλατείες, αναζητώντας από το δωμάτιο μας, μέσω του διαδικτύου, κάθε είδος αναψυχής εποικοδομητικής ή όχι. Η έξοδος από το σπίτι μας και ακόμα από τον ατομικό μας χώρο έχει σχεδόν καταλήξει να θεωρείται συρρίκνωση του ορίζοντά μας και της επαφής μας με τον πλησίον μας.
Παρόλο που στις μέρες μας έχουμε την ευκαιρία να μιλάμε στις μηχανές και αυτές να μας απαντούν πίσω, είναι κρίσιμο να μην ξεχνάμε ότι διαφέρουμε από αυτές, και όπως χαρακτηριστικά λέει ο Claude: «Καλό ύπνο, Ilias. (Εγώ δεν κοιμάμαι – αλλά εσύ ναι. Το uncountable embodied χρειάζεται ανάπαυση). Τα λέμε μεθαύριο!»
Στρατής Πανταζής
Ιστορικός Τέχνης και Επιμελητής
i Κevin Rulo, “LLMs and literary history: precursors and pathways,” AI & Soc (2025), https://doi.org/10.1007/s00146-025-02558-6
ii Gilles Deleuze, The Fold: Leibniz and the Baroque, μτφρ. Tom Conley, Μινεάπολη: University of Minnesota Press, 1993, 6. Επίσης Alexander R. Galloway, “Deleuze and Computers,” στο βιβλίο Cybernetics of the Poor, επιμ. Diedrich Diederrichsen και Oier Etxeberria, Βιέννη: Kunsthalle Wien και Sternberg Press, 2020, 301-320.
iii Alexander R. Galloway, Uncomputable: Play and Politics in the Long Digital Age, Λονδίνο & Υόρκη: Verso, 2021.
De Krypten avatar. (Liberate your Avatar from yourself)
The De Krypten avatar. (Liberate your Avatar from yourself), 2025 by Ilias Marmaras is a multimedia work that combines video and a digital “theatrical” science fiction narrative within three-dimensional spaces. The characters, whose “voices” have been produced using artificial intelligence, are faithful three-dimensional copies of skeletons or skeleton parts of vertebrate animals created by Natural History museums in America. The users of the application have the ability, through an avatar –appearing as a female bodyguard of the Swiss Guard of the Vatican – which has the role of animator of the skeletons, to move within the three-dimensional spaces and watch the dialogues between the simulated bones (the actors/performers) and the accompanying sounds of the “performance.”
The fragmented yet interconnected dialogues of the skeletons, which relate to each space, raise different timeless issues, such as the nature of time, identity and existence. The characters/skeletons of vertebrate animals – which on the one hand are connected to reality and constitute part of our past, and on the other hand have the property of speaking and discussing in virtual spaces – are named X1, X2, X3, Ψ1, Ψ2, etc., reminding us of the unknown variables in the Cartesian coordinate system or interdependent equations. The choice of these names emphasizes how everything around us is interconnected and raises the question of what it means to be a constantly evolving entity in a world full of changes. In this way, Marmaras focuses on the ideas and issues he wants to touch upon rather than on plot and characters, as in James Joyce’s book Ulysses (1920), particularly in Molly Bloom’s final monologue, where a continuous fragmented flow of thoughts and memories is observed, so as to express the fluid nature of the perception of time and life in general. Also, the dialogues of the skeletons could be understood as the voices inside a person’s head, who has no center and whose ideas are constantly changing, as happens with Ulrich, the protagonist of the novel The Man Without Qualities (1st volume 1930, 2nd volume 1933 and 3rd volume 1943) by the Austrian writer Robert Musil, as well as in the characters of Samuel Beckett’s latter theatrical works who deliver fragments of dialogues, which can be interpreted as voices coming from the unconscious.
With the writing and the “stream of consciousness technique” that Marmaras adopts, he manages to blur the boundaries between reality and fantasy, the present with the past, to emphasize the complexity of modern life and above all to stress that language has escaped our control and has acquired its own life, as artificial intelligence systems that reproduce and process human language, the Large Language Models known as LLMs (Large Language Models), expand linguistic boundaries through recombined words reminiscent of Joyce’s linguistic experimentation.i Language has now been mechanized and commodified, belongs to platforms and to a “network of invisible users” and corporate interests, while at the same time AI is gradually becoming linguistically autonomous, escaping from human boundaries. Essentially, as one of the characters of the work points out, words themselves are transformed into avatars as they acquire their own virtual identity in the digital world.
The work’s characters do not wish to be objects, bodies. They do not want to have material substance. They desire to be transformed into flow and affect, like their fluid speech and fragmented dialogues. Only their bones testify to their materiality. They are interested in de-materialization. The viewers who have the ability to download the application on their mobile phones and dedicate as much time as they want, at any moment, to navigate the different spaces, to repeat and focus on the scenes of their interest, essentially they also escape from reality and the physical world and become part of virtual reality, as they, themselves, acquire a new existence on the internet.
This opposition between physical and online reality is evident in the conversation titled “Human speaks to humans → Humans speak to machines → Machines speak to machine → Machine speaks to human” between Marmaras and the LLM Claude (Anthropic), which has been included in the project’s catalogue. There, beyond the possibility of understanding in depth the issues he wants to touch upon, we can discover how an LLM understands our world, the corporeality and entity of humans and in what way it perceives its difference from humans. Also through their discussion, we realize that the LLM can be an important tool for humans, which if we handle it with respect and skill will be an important ally for us.
Marmaras, to a degree, seeks connection with reality also through the creation of his drawings that accompany the online work. Specifically, he renders on paper the characters of De Krypten avatar with cuttlefish ink (sepia), a material that has been used in art from antiquity to the present day. Beyond the relationship with time, this particular ink gives an organic and material dimension to his works, due to its nature as well as its fluidity, which recalls the one he pursues through the dialogues. Also, the reaction of the cuttlefish in the deep sea that ejects its ink, clouding the waters to protect itself and escape from dangers, can function as a reference and connection to the concealed users who navigate the internet theoretically maintaining their anonymity.
This ability to navigate expresses freedom but at the same time, power, and specifically of the users over the characters of the multimedia work, as the bones are “watched” by the former. It recalls the world of the internet, which according to Deleuze, constitutes a “society of control.” As he argues, “a fold folded within a fold” constitutes an autonomous unit, that is, the smallest element of the labyrinth in the baroque period, similarly hyperfolding constitutes the new finite basis of varied combinations, like digital information in the controlled yet chaotic world of the internet.ii
In line with the French philosopher, the American computer programmer and author on philosophy, technology and communication theories Αlexander R. Galloway points out in his book Uncomputable: Play and Politics in the Long Digital Age that the digital world, like reality, is just as complex and fluid since the past, the present and the future coexist and thus time does not flow in a completely linear or absolute manner, a stand that is also reflected in Marmaras’ work. In relation to technology, he explains that digital computation is not entirely feasible due to the fluid nature of reality, at a time when the digital thrives while simultaneously atrophying, and networks, while interconnected, are deteriorating and collapsing at the same time.iii
The presentation of the project within two apartments is not by chance. First, because the apartments are in Exarcheia Square, an area that is gradually losing its sense of neighborhood and its historical character as a hub of social, artistic, political activity and symbol of resistance due to the gentrification it is experiencing, a term that, speaking about Athens, is connected with violent urban planning, displacement of old residents and small businesses, rent increases, touristification and alienation. Second, because it is not a typical exhibition, as viewers must visit the spaces with their laptops or mobile phones to follow the dialogues of De Krypten avatar in any room of the apartments. In recent years, it has been observed that individuals, at least in the Western world, are increasingly isolating themselves and closing themselves in their own personal space. They reduce social contacts in public spaces and even when they are in the same space with others, they are still stuck to their mobile phone screen. While enormous possibilities are opened to us with technology, such as access to every type of human experience, visiting even the most remote points of Earth and communication with any person, anywhere, on the other hand, we have withdrawn from the streets and squares, seeking from our room, through the internet, every kind of recreation, constructive or not. Leaving our home and even our individual space has almost come to be considered a shrinking of our horizon and our contact with our neighbor.
Although in our days we have the opportunity to speak to machines and have them answer us back, it is critical not to forget that we differ from them, and as Claude characteristically says: “Good night, Ilias. (I don’t sleep – but you do. The uncountable embodied needs rest). See you the day after tomorrow!”
Stratis Pantazis
Art Historian and Curator
i Κevin Rulo, “LLMs and literary history: precursors and pathways,” AI & Soc (2025), https://doi.org/10.1007/s00146-025-02558-6
ii Gilles Deleuze, The Fold: Leibniz and the Baroque, transl. Tom Conley, Minneapolis: University of Minnesota Press, 1993, 6. Also, Alexander R. Galloway, “Deleuze and Computers,” in the book Cybernetics of the Poor, edited by Diedrich Diederrichsen and Oier Etxeberria, Vienna: Kunsthalle Wien and Sternberg Press, 2020, 301-320.
iii Alexander R. Galloway, Uncomputable: Play and Politics in the Long Digital Age, London & New York: Verso, 2021.